Znaczenie psa myśliwskiego

Historia psa myśliwskiego jest tak długa jak dzieje samego łowiectwa. Pies służył człowiekowi nie tylko do obrony, ale pomagał w łowach. Duże, szybkie psy służyły do pogoni i naganki na otwartych przestrzeniach za żyjącą tam zwierzyną, mniejsze do łowów w gęstych lasach. Z upływem czasu, mierzonego wiekami, następowało dostosowywanie psów do wymagań stawianych przez łowcę. Zaczęto wyodrębniać różne specjalizacje psów w postaci raz i prowadzić hodowlę przez ich krzyżowanie, by spełniały określone zadania. Jedne miały za zadanie znaleźć ranną zwierzynę (pracujące tzn. dolnym wiatrem), inne wystawiać, głównie ptactwo myśliwemu (pracujące tzw. górnym wiatrem).  Inne przystosowano do polowań tylko na ptactwo i wyszukiwania postrzałków oraz do aportowania, jeszcze inne do dławienia drapieżników.
Współczesny myśliwy potrzebuje psa ułożonego do pracy w polu, lesie i w wodzie, potrafiącego wystawić zwierzynę, ranną wytropić, a nawet osaczyć. Należy przy tym stwierdzić, że nie istnieje pies myśliwski wszechstronny. Istnieją rasy psów spełniające wiele kryteriów, ale o całkowitej wszechstronności nie może być mowy. Używane w stosunku do niektórych raz określenie wszechstronny jest kwestią umowną i oznacza bardzo dobre ułożenie do pracy w różnych środowiskach i udziału w różnych rodzajach polowania, czy nawet w stosunku do kreślonych gatunków zwierzyny.
Wybór psa myśliwskiego zależy od trzech podstawowych czynników: sposobu uprawiania polowania, rodzaju zwierzyny, warunków terenowych.
Używane współcześnie w łowiectwie psy można podzielić stosując różne kryteria:
– cechy wrodzone: psy wystawiające (należą do nich tylko wyżły), psy niewystawiające (wszystkie pozostałe rasy), norowce ( teriery i jamniki);
-przydatność i właściwości użytkowe: legawce, płochacze, gończe, posokowce, norowce i dzikarze;
-rodzaj szaty: długowłose, szorstkowłose, krótkowłose;
-zakres pracy:
a) psy wszechstronnie użytkowe – ułożone np. jako legawce, płochacze, posokowce i                                    przystosowane do pracy w trzech środowiskach, tj. w polu, lesie, wodzie;
b) psy wielostronnie użytkowe – ułożone do kilku rodzajów polowań lub polowania na kilka gatunków zwierzyny, najczęściej pracujące w dwóch środowiskach;
c) psy jednostronnie użytkowe – o wąskiej specjalizacji, przeznaczone do wykonywania na polowaniu konkretnych czynności, niekiedy wobec tylko określonych gatunków zwierzyny (posokowiec hanowerski).
Pies danej rasy może należeć do jednej z wymienionych grup użytkowych (pies jednostronny) lub do kilku grup (pies wielostronny lub wszechstronny).

Rasy psów myśliwskich i grupy użytkowe

Rasę każdego psa myśliwskiego określa pewna ilość indywidualnych cech morfologicznych i psychologicznych, przekazywanych dziedzicznie, które składają się na wzorzec rasy. Wzorzec ten wskazuje na zdolność użytkową psa, która wynika przede wszystkim z fizycznej właściwości danego osobnika.  Grupa użytkowa to zespół psów myśliwskich o wspólnym zakresie użytkowania, obejmujący grupę raz lub nawet kilka ich grup. Poniżej przedstawione są grupy użytkowe psów myśliwskich i rasy należące do każdej z nich.

Psy legawe (legawce)

Należą do nich rasy psów ułożonych do polowania w terenie polowym, leśnym i wodnym, wyszukujące i wystawiające ptactwo myśliwemu. Typowymi legawcami są setery. Legawce mają za zadanie zlokalizowanie zwierzyny i zatrzymanie się w charakterystyczny sposób przed zwietrzoną zwierzyną, czyli wykonanie nieruchomej pozy (stójki), tak by zwierzyna nie uciekła. Wśród tej grupy przodują psy ras angielskich: setery i pointery. Inne psy legawe (wyżły) wyhodowane w Niemczech i Europie Środkowej prezentują szerszą sprawność łowiecką i na polowaniu zdolne są zastąpić nawet trzy psy różnych raz, dlatego niektóre z nich są wielostronne, albo tez zaliczane – trochę na wyrost – do wszechstronnych. Do najbardziej popularnych psów legawych zalicza się rasy: wyżeł niemiecki (szorstkowłosy, krótkowłosy i długowłosy), seter angielski (lawerak), seter irlandzki, seter szkocki (gordon-seter), pointer, czeski fousek, szorstkowłosy wyżeł węgierki. Wyżły niemieckie zwane kontynentalnymi są silniej zbudowane oraz lepiej znoszą trudne warunki polowań w Polsce. Angielskie wyżły mają natomiast lepszy węch i są szybsze.

Wyżeł niemiecki krótkowłosy jest psem wielostronnym i najbardziej popularnym w Polsce przedstawicielem tej grupy. O krótkiej sierści (około 2 cm) maści dereszowatej, brązowej w białe łaty lub białej w łaty i cętki brązowe. Wysoki około 60 cm, silnej budowy, o szorstkiej klatce piersiowej i długich uszach. Bardzo dobrze aportuje. Pracuje w polu, wodzie i w lesie. Wykona także pracę posokowca po farbie.

Wyżeł niemiecki szorstkowłosy przypomina krótkowłosego, różni się praktycznie tylko długością i rodzajem włosa, przylegającego do skóry i długości około 4 cm. Na kufie i nad oczami dłuższa sierść, pod szczęką broda. Bardziej cięty od krótkowłosego. Chętnie pracuje w wodzie. Można zaliczyć go do psów wielostronnych.

Wyżeł niemiecki długowłosy z wyjątkiem długości sierści niewiele różni się od krótkowłosego. Podobnie jak szorstkowłosy jest psem wszechstronnym.

Seter angielski ma długi włos, maści białej z cętkami lub łatami, czarnymi, brązowymi lub żółtymi. Wysokość 50 do 55 cm. Ogon owłosiony. Jest psem szybkim, łatwym do ułożenia, pracuje górnym wiatrem. Doskonale pracuje na suchym polu. Idealny w polowaniu na kuropatwy i bażanty.

Seter irlandzki ma piękną sylwetkę (długie nogi) i mocniejszą budową od angielskiego, różni się umaszczeniem koloru mahoniowego. Pracuje górnym wiatrem, pojętny i łatwy do ułożenia do pracy w polu, jak i w wodzie.

Seter szkocki. Ze wszystkich seterów brytyjskich jest najwszechstronniejszy. Podobnej wielkości jak seter irlandzki, ale budowy jeszcze silniejszy. Uszy dłuższe, potężniejsza pierś. Maść czarna podpalana. Pracuje górnym i dolnym wiatrem w polu (wystawia zwierzynę), aportuje z wody, potrafi tropić zwierzynę (także grubą).

Pointer jest psem jednostronnym, pracuje górnym wiatrem, bardzo dobrze w suchym polu. Maści brązowo-białej, biało-żółtej, czarno-białej lub bardziej jednolicie czarnej, białej lub żółtej. Sierść krótka i gładka.

Czeski fousek jest wielkości niemieckiego szorstkowłosego. Pracuje górnym i dolnym wiatrem, trzyma pewnie stójkę, świetnie radzi sobie po sfarbowanych tropach zwierzyny grubej. Doskonale aportuje, chętnie wchodzi do wody. Cięty na drapieżniki.

Wyżeł szorstkowłosy węgierski jest zaliczany do psów wszechstronnie użytkowych. Wielkości czeskiego fouska. Pracuje w polu, lesie i wodzie. Doskonale radzi sobie na sfarbowanych tropach. Trzyma twardo stójkę.

Płochacze

Psy myśliwskie z tej grupy ułożone są do szukania i wypłaszania drobnej zwierzyny żyjącej w suchym środowisku, a także ptactwa wodnego z szuwarów i trzcinowisk. Do typowych płochaczy zalicza się: spaniele, wachtelhundy i łajki.

Cocker-spaniel, najpopularniejszy wśród płochaczy ma wysokość około 40 cm, jest silnej i krępej budowy o włosie długim i jedwabistym. Białej maści w czarne łaty. Jest bardzo inteligentny, poddaje się łatwo tresurze. Świetnie pracuje dolnym wiatrem. Używany jako aporter, do tropienia zwierzyny postrzelonej, a także do jej ruszenia w polu, lesie i na wodzie.

Springer spaniel, bardzo podobny do cocker-spaniela, tylko wyższy (do 45 cm) i o dłuższych nogach. Procuje podobnie jak cocker-spaniel.

Wachtelhund. Jest skrzyżowaniem niemieckiego wyżła długowłosego z posokowcem i Springer spanielem, średniej wielkości ( wysokość 40 do 50 cm), maści brązowej, z reguły jednolitej, i sierści długiej falującej. Uszy ma zwisające, pokryte długą kędzierzawą sierścią. Cięty wobec drapieżników. Doskonale radzi sobie w środowisku leśnym. Wypłasza zwierzynę, głośno ją oszczekując. Pracuje bardzo dobrze po farbie.

Łajki. Tworzą grupę skandynawskich i rosyjskich szpiców myśliwskich. Użytkowane w Polsce łajki pochodzą z Rosji (łajki rosyjsko europejskie) i Finlandii (łajki karelskie), a myśliwi używają najczęściej karelskiego psa na niedźwiedzie oraz łajki wschodniosyberyjskiej i zachodniosyberyjskiej. Układane są na psy wszechstronne do wyszukiwania, płoszenia, osaczania i aportowania zwierzyny. Bardzo odważne i cięte. Osaczoną zwierzynę głoszą donośnie. Trudne w szkoleniu. Są psami średniej wielkości ( wysokość 50 do 60 cm), o mocnej budowie: szyja krótka, kufa spiczasta. Na głowie, uszach i nogach mają sierść krótką, natomiast ich tułów pokryty jest grubymi i gęstymi włosami. Ogon mają spiralnie zakręcony. Łajki pochodzenia fińskiego są maści czarnej z białymi plamami. Łajki rosyjskie są płowe, szare lub rude w białe plamy.

Gończe

Psy myśliwskie, które w naszej tradycji łowiec jej noszą piękną nazwę ogarów, ułożone są do szukania, gonienia i głoszenia oraz osaczania zwierzyny na terenie nizinnym (dzików) i górskim (lisów i zajęcy). Popularne w krajach o trudnych górzystych łowiskach. W dawnej Polsce używane do polowania na sarny, lisy i zające. U nas użytkowane są rasy rodzime: ogar polski i gończy polski. W tej grupie są także łajki, teriery i jamniki. Typowy gończy to zawzięty „myśliwy”, posiada silnie rozwinięty instynkt łowcy, świetną orientację i zaciętość, wyrażającą się ponadto w gonieniu głosem zwierzyny po tropie. W gonie jest nieustępliwy i niezmordowany. Głos gończych, jego melodyjność i różne tonacje tworzą określony akord, informując myśliwego nawet o gatunku zwierzyny gonionej. Powiada się wówczas, że ogary grają.

Ogar polski. Jest średniego wzrostu, silnej i zwartej budowy. Kufa wydłużona, fafle grube i obwisłe, uszy dość długie, zwisające. Maść czarnopłowa. Poluje się z nim na lisy indywidualnie oraz na zające w łowiskach górskich zbiorowo.

Gończy polski. Przodków gończego polskiego z powodzeniem używana do polowań na sarny i zające. Popularny jako dzikarz. W budowie lżejszy od ogara. O wypukłej czaszce, silnej szyi, grzbiecie umięśnionym i podkasanym brzuchu. Maści czarnej z podpalaniem czerwonobrązowym nad oczami, na kufie i części ogona.

Posokowce

Psy myśliwskie ułożone do tropienia postrzałków zwierzyny grubej. O wąskiej specjalizacji. Pracują doskonale dolnym wiatrem. Na sfarbowanym tropie są nie do pokonania i potrafią odnaleźć ranną zwierzynę nawet po 3o godzinach od postrzału (po zimnym tropie). Wytropioną zwierzynę oszczekują, a nawet potrafią zadławić.

Posokowiec hanowerski. Wywodzi się z gończych psów hanowerskich, specjalnie szkolonych do wyszukiwania rannej grubej zwierzyny. Ma stosunkowo szeroką czaszkę i uszy obwisłe, szeroką klatkę piersiową, ogon mocny i długi, który nosi nisko. Umaszczenie od płowego do płowo czerwonego lub brązowe.

Posokowiec bawarski. Pochodzi od krzyżówek posokowca hanowerskiego z gończym austriackim. Uzyskano w ten sposób psa lżejszego i fizycznie znacznie sprawniejszego niż posokowiec hanowerski. Sylwetką, budowa i umaszczeniem podobny do posokowca hanowerskiego.

Norowce

Psy myśliwskie ułożone do wypłaszania, ewentualnie dławienia i wyciągania z nor lisów i borsuków. Jako norowców używa się teriery i jamniki.

Jamniki są to psy niskie, stosunkowo długie, o krótkich nogach. Ich przednie nogi są wygięte w pokalanych do przodu, przystosowane do nor. Uszy mają długie, zwisające. Maść czarną lub podpalaną albo brązową. Włosy, w zależności od rasy: krótkie, szorstkie lub długie. Jamniki używane są do polowań na lisy, a także na dziki i jako posokowce (po ciepłym tropie).

Teriery są psami o mocnej budowie. Kufę mają szpiczastą i obrośniętą, uszy sterczące ze zwisającymi końcami, a ogon podniesiony do góry. Są bardzo żywe i wytrwałe. Różne odmiany terierów różnią się umaszczeniem, rodzajem włosa oraz wielkością. Rozróżnia się kilka odmian terierów, wśród których najchętniej użytkowane przez myśliwych są: foksterier (gładkowłosy i szorstkowłosy), jag terier i terier walijski.

Foksterier (gładkowłosy, ostrowłosy). Inaczej krótkowłosy i szorstkowłosy. Najbardziej znane i cenione wśród terierów. Jest to pies odważny i inteligentny. Kufa bardzo obrośnięta, sierść sztywna, jakby zjeżona u ostrowłosego (szorstkowłosego). Umaszczenie białe w brązowe lub czarne albo też brązowo-czarne łaty. Gładkowłosy z uwagi na przylegającą sierść jest mniej przydatny do pracy w norach.

Jagdterier – niemiecki terier myśliwski. Wyhodowany przez niemieckich hodowców w XIX wieku w Dorze rozsądnych krzyżówek terierów brytyjskich i sznaucerów. W procesie selekcji zwracano uwagę na uzyskanie jak największej wszechstronności. Jako jeden z nielicznych psów myśliwskich potrafi polować zarówno pod ziemią, jak i na powierzchni. Pracuje na świeżym tropie i na farbie. Aportuje z ziemi, także z wody. Nieźle radzi sobie jako płochacz. Niezbyt wysoki, ale harmonijnie zbudowany. Grzbiet ma mocny i prosty, klatkę piersiową głęboką. Kufa jest długa, z silną żuchwą, uszy wysoko osadzone w kształcie litery V. ogon nosi poziomi. Włos twardy, gładki lub szorstki. Umaszczenie czarne podpalane.

Terier walijski. Wyglądem zbliżony do foksteriera, lecz o nieco krótszej głowie. Umaszczenie czarne, w części górnej tułowia podpalane.

Dzikarze

Psy myśliwskie różnych ras (nawet kundle) ułożone do polowań na dziki to dzikarze. Zalecenia związków kynologicznych oraz organizacji łowieckich wskazują, że do polowań na dziki należy używać psów określonych ras, są to: jamniki, teriery myśliwskie, psy gończe, szpice skandynawskie i rosyjskie oraz płochacze niemieckie. Psy ułożone do polowań na dziki powinny wyróżniać się niewielkim wzrostem i proporcjonalną do niego masą. Wśród cech charakteru wyróżnia się: ciętość, szybkość, zwinność, a przede wszystkim odwagę. Każda z wymienionych raz w polowaniu na dziki wykorzystuje swoje wrodzone właściwości. Psy gończe wytrwale będą tropić dziki odpowiednio grając. Jamniki po wytropieniu będą starały się utrzymać bezpieczną odległość. Teriery i szpice potrafią osaczyć i atakować od tyłu. W procesie szkolenia psów na dzikarzy istotną sprawą jest przyzwyczajenie psa do głoszenia wytropionego dzika i nauczenie pracy na sfarbowanym tropie.

Na podstawie książki ”Vademecum Myśliwskie” Marek Czerwiński, Jan Szczepocki.